Dünya əhəmiyyətli abidə-Damcılı mağara düşərgəsi
Qazax rayonunda yerləşən üç dünya əhəmiyyətli tarixi abidədən biri Damcılı mağara düşərgəsidir. Bu unikal arxeoloji məkan təkcə Azərbaycanın deyil, ümumilikdə Cənubi Qafqazın ən qədim insan məskənlərindən biri kimi tanınır. Mağaranın tarixi paleolit dövrünə – təxminən yüz min il əvvələ gedib çıxır. Bu isə Damcılı mağarasını insanlıq tarixində nadir yerlərdən birinə çevirir.
Damcılı mağarası Avey dağının cənub-şərq ətəyində, təbii əhəngdaşından ibarət dağ massivinin altında yerləşir. Mağaranın memarlıq görünüşü təbiətin yaratdığı mühəndislik möcüzəsini xatırladır – yarımdairəvi formada olan bu geniş və açıq məkanın ön hissəsinin hündürlüyü 4 metrə çatır, ümumi sahəsi isə təxminən 360 kvadratmetrə bərabərdir. Mağaranın adı buradakı təbii çatlardan axan və illərlə süzülsə də tükənməyən su damcıları ilə bağlıdır – “Damcılı” toponimi də buradan yaranmışdır. Bu damcılar həm mağaranın mikroiqlimini nəm saxlayır, həm də ətraf ekosistemi xüsusi bir canlılıqda saxlayır.
Mağaralar bəşər tarixində mühüm rol oynamışdır. İbtidai insanlar üçün mağaralar ilk sığınacaq yeri olmuş, onları vəhşi heyvanlardan, sərt iqlim şəraitindən və digər təbii təhlükələrdən qorumuşdur. Lakin mağaralar yalnız sığınacaq funksiyası daşımamış, həm də sosial həyatın, ritualların, sənətin və düşüncə tərzinin inkişaf etdiyi məkanlar olmuşdur. Bu baxımdan, mağaralar həm maddi, həm də mənəvi mədəniyyətin ilkin beşiyi sayılır.
1950-ci illərdə Məmmədəli Hüseynov, daha sonra 2015-ci illərdə Yaponiya-Azərbaycan beynəlxalq ekspedisiyasının arxeoloqları tərəfindən Damcılı mağarasında aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı daş əmək alətləri, qədim fauna qalıqları, od qalığı izləri, boya izləri və hətta mezolit dövrünə aid unikal insan fiquru aşkar edilmişdir. Bu tapıntılar göstərir ki, burada yaşayan insanlar təkcə yaşamaq üçün mübarizə aparmamış, həm də düşünmüş, yaratmış və iz buraxmışlar.
Ümumiyyətlə Avey dağında 60-a yaxın müxtəlif dövrlərə aid mağaralar mövcuddur. Bu mağaraların əksəriyyəti təbii yolla yaranmış, lakin insanlar tərəfindən genişləndirilərək yaşayış üçün uyğunlaşdırılmışdır. Bu da göstərir ki, qədim dövrlərdə insanlar ətraf mühitlə harmonik şəkildə yaşamış, təbiətin imkanlarından məqsədlərinə uyğun şəkildə faydalanmışlar.
Damcılı mağarasının bu gün elmi və mədəni əhəmiyyəti yalnız arxeoloji dəyəri ilə məhdudlaşmır. O, həm də gələcək nəsillər üçün açıq hava muzeyi, təbii laboratoriya və tarixi yaddaş məkanıdır. “Avey” qoruğu tərəfindən qorunan bu abidə Azərbaycan-Yaponiya arxeoloji ekspedisiyasının tədqiqat obyektinə çevrilmiş və burada beynəlxalq səviyyədə araşdırmalar aparılmışdır.
Beləliklə, Damcılı mağarası təkcə Qazax rayonunun deyil, bütövlükdə Azərbaycanın və ümumbəşər sivilizasiyanın dəyərli bir səhifəsini təşkil edir. Bu mağara bizə nəinki keçmişimizi, həm də təbiətə necə bağlı yaşadığımızı və yaşamalı olduğumuzu xatırladır.
World Heritage Site – Damjili Cave Camp
One of the three world heritage historical monuments located in the Qazakh region is the Damjili Cave Camp. This unique archaeological site is considered not only one of the oldest human settlements in Azerbaijan but also in the entire South Caucasus. The history of the cave dates back to the Paleolithic period – approximately one hundred thousand years ago. This makes the Damjili Cave one of the rare places in human history.
The Damjili Cave is located on the southeastern slope of Mount Avey, beneath a massif of natural limestone. The architectural appearance of the cave resembles a masterpiece of natural engineering – this wide and open space has a semicircular shape, with the height of the front part reaching up to 4 meters and a total area of approximately 360 square meters. The name of the cave is associated with the water droplets that drip from natural cracks in the rock – the toponym “Damjili” originates from this. These droplets keep the cave’s microclimate humid and contribute to a special vitality in the surrounding ecosystem.
Caves have played an important role in human history. For primitive humans, caves served as the first shelters, protecting them from wild animals, harsh climatic conditions, and other natural dangers. However, caves were not only shelters; they were also places where social life, rituals, art, and patterns of thought developed. In this sense, caves are considered the cradle of both material and spiritual culture.
During archaeological excavations carried out in the 1950s by Mammadali Huseynov, and later in the 2010s by the Japan-Azerbaijan international expedition, stone tools, ancient fauna remains, traces of fire, paint marks, and even a unique human figurine from the Mesolithic period were discovered in the Damjili Cave. These findings indicate that the people who lived here not only struggled to survive but also thought, created, and left a legacy.
In general, there are about 60 caves of different periods located in Mount Avey. Most of these caves were naturally formed but were later expanded by humans and adapted for habitation. This shows that people in ancient times lived in harmony with the environment and made use of nature’s resources in a purposeful way.
Today, the scientific and cultural significance of the Damjili Cave goes beyond its archaeological value. It is also an open-air museum, a natural laboratory, and a site of historical memory for future generations. Protected by the “Avey” reserve, this monument has become a research object of the Japan-Azerbaijan archaeological expedition, and international-level studies have been conducted here.
Thus, the Damjili Cave is not only a treasure of the Qazakh region but also a valuable page in the history of Azerbaijan and universal civilization. This cave reminds us not only of our past but also of how connected we were—and should remain—to nature.